Giriş · 2-2

Bir Dijital Demokrasinin Yaşamı

Bölümü dinle

"nesnelerin interneti" gördüğümüzde
onu bir varlıkların interneti yapalım.
"sanal gerçeklik" gördüğümüzde
onu bir paylaşılan gerçeklik yapalım.
"makine öğrenmesi" gördüğümüzde
onu birlikte öğrenme yapalım.
"kullanıcı deneyimi" gördüğümüzde
onu insan deneyimine dair kılalım.
"tekillik yakın" duyduğumuzda —
hatırlayalım: Çoğulluk burada.

— Audrey Tang, İş Tanımı, 2016

Tayvan'da yaşamadan ve orayı düzenli olarak deneyimlemeden böyle bir başarının ne anlama geldiğini kavramak zor; orada sürekli yaşayanlar içinse bu özelliklerin çoğu olağan sayılıyor. Bu yüzden burada, Tayvan'ın dijital yurttaşlık altyapısını dünyanın geri kalanının çoğundan ayıran şeyin somut örneklerini ve niceliksel çözümlemelerini sunmayı amaçlıyoruz. Ayrıntılı tartışılamayacak kadar çok örnek olduğundan, 2012'den bu yana her iki yıllık dönemin başlıca odak projesini kabaca kapsayan altı farklı örnek seçtik; ardından geniş bir yelpazedeki diğer programları kısaca sıralıyoruz.

Örnekler

g0v

Başka hiçbir kurumun olmadığı kadar, g0v (gov-zero diye okunur) Tayvan'daki dijital demokrasinin sivil toplum temelini simgeler. 2012'de Kao Chia-liang'ın da aralarında bulunduğu yurttaş hacker'larca kurulan g0v, hükûmetin dijital hizmetlerinin ve veri şeffaflığının niteliğinden duyulan hoşnutsuzluktan doğdu.[1] Yurttaş hacker'lar hükûmet web sitelerini (genellikle gov.tw uzantılı) kazımaya ve aynı site için veri gösterimi ve etkileşimine yönelik alternatif biçimler kurmaya başladı; bunları g0v.tw adresinde barındırdılar. Hükûmet sitelerinin bu "çatallanmış" sürümleri çoğu zaman daha popüler oldu; bu da Simon Chang gibi bazı hükûmet bakanlarının bu tasarımları hükûmet hizmetlerine geri "birleştirmeye" başlamasına yol açtı.

g0v'un açık kaynak, uygulamalı ve kamu ruhuna sahip olma ilkelerinin Venn şeması. İlk ikisinin kesişimi özgür yazılım, son ikisinin kesişimi toplumsal aktivizm, birinci ile üçüncünün kesişimi ise yurttaş medyasıdır. g0v merkezde yer alır

Şekil 2-2-A. Venn şemasıyla gösterilen g0v ilkeleri.



g0v bu başarının üzerine inşa ederek, "jothon" adı verilen düzenli hackathon'larda çeşitli teknik olmayan sivil toplum gruplarıyla etkileşen canlı bir yurttaş hacker topluluğu kurdu (ad, kabaca "katıl-athon" anlamına gelen bir Mandarin sözcük oyununa dayanıyor). Hackathon'lar dünyanın pek çok yerinde yaygın olsa da, g0v uygulamalarının kendine özgü özellikleri arasında katılımcıların çeşitliliği (genellikle çoğunluğu teknik olmayan ve neredeyse tam cinsiyet eşitliğiyle), ticari sonuçlardan çok yurttaşlık sorunlarına yönelim ve çeşitli sivil örgütlerle yakın işbirliği sayılabilir. Bu özellikler belki de en iyi "Bunu neden kimse yapmıyor diye sorma. O 'kimse' sensin!" sloganıyla özetlenir; bu da grubun "kimse hareketi" olarak anılmasına yol açmıştır. Aynı özellikler, hareketin niyetlerini açıklamak için yaygın olarak kullanılan ve Şekil A'da gösterilen Venn şemasına da yansır. Aşağıda değineceğimiz gibi, öne çıkardığımız girişimlerin çoğu g0v'dan ve onunla yakından uyumlu projelerden doğmuştur.

Ayçiçek

g0v en erken yıllarında bile ciddi bir kamusal ilgi ve destek kazanmış olsa da, kamusal sahneye en çarpıcı biçimde yukarıda betimlediğimiz Ayçiçek Hareketi sırasında çıktı. g0v topluluğundan yüzlerce katkı sunan, Yasama Yuanı'nın (YY) işgali sırasında oradaydı; yayın yapmaya, belgelemeye ve yurttaş eylemlerini iletmeye yardım ettiler. Canlı yayına dayalı iletişim kamuoyunda hararetli tartışma başlattı. Sokak satıcıları, avukatlar, öğretmenler ve tasarımcılar çeşitli çevrimiçi ve çevrimdışı eylemlere katılmak için kolları sıvadı. Dijital araçlar kitlesel fonlama, mitingler ve uluslararası destek sesleri için kaynakları bir araya getirdi.

30 Mart 2014'te yarım milyon insan, Tayvan'da 1980'lerden bu yana görülen en büyük gösteride sokaklara döküldü. Böylece dile getirilen, Boğazlar Arası Hizmet Ticareti Anlaşması'nın kabulünden önce bir inceleme süreci yapılması talepleri, işgalin başlamasından yaklaşık üç hafta sonra, 6 Nisan'da YY Başkanı Wang Jin-pyng tarafından kabul edildi ve kısa süre sonra işgal dağıldı. g0v'un her iki tarafa ve gerilimlerin çözümüne katkısı, görevdeki hükûmetin g0v'un yöntemlerindeki değeri görmesini sağladı; özellikle kabine üyesi Jaclyn Tsai, birimizi genç bir "ters mentor" olarak işe aldı ve g0v toplantılarına katılıp onları desteklemeye başladı; giderek daha geniş bir hükûmet materyali yelpazesini g0v platformları üzerinden kamuya açtı.

Pek çok Ayçiçek katılımcısı kendini açık hükûmet hareketine adadı; izleyen yerel (2014) ve genel (2016) seçimlerde sonuçlar Yeşil kamp lehine kabaca 10 puanlık çarpıcı bir kayma yaşadı ve Ayçiçek liderleri, aralarında önde gelen Tayvanlı rock yıldızı Freddy Lim'in de bulunduğu Yeni Güç Partisi adlı yeni bir siyasal parti kurdu. Bu olaylar birlikte g0v'un arkasındaki ivmeyi ciddi biçimde artırdı ve birimizin açık hükûmet, toplumsal yenilik ve gençlik katılımından sorumlu portföysüz bakan olarak atanmasına yol açtı.

vTaiwan ve Join

g0v'un bu kurumsallaşma süreci içinde, bu uyuşmazlıkların çözülmesini sağlayan yöntemlerin daha geniş bir siyasa konuları yelpazesine uygulanması yönünde büyüyen bir talep oluştu. Bu da g0v tarafından kamu siyasası tartışmalarında müzakereyi kolaylaştırmak için geliştirilen bir platform ve proje olan vTaiwan'ın kurulmasına yol açtı. Süreç, her biri bir dizi açık kaynak yazılım aracından yararlanan pek çok adım (öneri, görüş bildirme, değerlendirme ve yasalaştırma) içeriyordu; ama en çok, o dönemde (2015) yeni olan, makine öğrenmesi temelli açık kaynak "vikianket"/sosyal medya aracı Polis'i kullanmasıyla tanındı; Polis'i aşağıda Genişletilmiş Müzakere bölümünde daha ayrıntılı tartışıyoruz. Kısaca Polis, X (eski adıyla Twitter) gibi geleneksel mikroblog hizmetlerine benzer biçimde işler; ancak Şekil B'de gösterildiği gibi görüşleri kümelemek için boyut indirgeme teknikleri kullanır. Etkileşimi enbüyükleyen içeriği göstermek yerine Polis, var olan görüş kümelerini gösterir ve bunlar arasında köprü kuran ifadeleri öne çıkarır. Bu yaklaşım hem uzlaşı oluşumunu hem de ayrım çizgilerinin daha iyi anlaşılmasını kolaylaştırır.

vTaiwan üzerinde Polis tarafından gösterilen, benzer görüşlerin kümelendiği bir görüş şeması.

Şekil 2-2-B. vTaiwan'da Polis tarafından üretilen uzlaşısal görüş kümeleri. Kaynak: vTaiwan.tw, CC0 lisansı.



vTaiwan bilinçli olarak, kendini adamış katılımcılar için deneysel, yoğun temaslı ve emek yoğun bir platform olarak tasarlandı. Doruk noktasında yaklaşık 200.000 kullanıcısı, yani Tayvan nüfusunun yaklaşık yüzde 1'i vardı ve 28 konuda ayrıntılı müzakereler yürüttü; bunların yüzde 80'i yasama eylemiyle sonuçlandı. Bunlar çoğunlukla teknoloji düzenlemesi çevresindeki sorulara odaklandı: araç paylaşımının düzenlenmesi, rıza dışı mahrem görüntülere yanıtlar, finansal teknolojiyle düzenleyici deneyler ve yapay zekânın düzenlenmesi gibi.

Merkezî olmayan, yurttaş öncülüğünde bir topluluk olarak vTaiwan aynı zamanda, gönüllü yurttaşlar çeşitli biçimlerde katıldıkça doğal olarak evrilen ve uyum sağlayan canlı bir organizmadır. Topluluğun katılımı, yüz yüze toplantıları kesintiye uğratan ve katılımı azaltan COVID-19 salgınının başlamasıyla bir düşüş yaşadı. Platform, gereken yoğun gönüllü emeği, hükûmet yanıtları için bir zorunluluğun bulunmayışı ve bir ölçüde dar odağı nedeniyle zorluklarla karşılaştı. Bu zorluklara yanıt olarak vTaiwan topluluğu son yıllarda kamu ile hükûmet arasında yeni bir rol bulmaya ve erişimini Tayvan düzenlemelerinin alanının ötesine genişletmeye çalıştı. vTaiwan'ı canlandırmaya yönelik önemli bir çaba, 2023'te OpenAI'ın Democratic Input to AI projesiyle işbirliğiydi. Chatham House ile ortaklıklar ve yapay zekâ etiği ile yerelleştirme konusuna odaklanan birkaç fiziksel ve çevrimiçi müzakere etkinliğinin düzenlenmesi yoluyla vTaiwan, yerel bakış açılarını yapay zekâ ve teknoloji yönetişimine ilişkin küresel söyleme başarıyla kattı. 2024'e bakarken vTaiwan, Tayvan'da ve ötesinde yapay zekâyla ilgili düzenlemelere ilişkin müzakerelere katılmayı planlıyor. Polis'in yanı sıra vTaiwan sürekli olarak yeni müzakere ve oylama araçlarıyla deneyler yapıyor, özetleme için büyük dil modellerini entegre ediyor. vTaiwan topluluğu demokratik deneyciliğe ve siyasa yapımı için kamuoyunda uzlaşı bulmaya bağlı kalmayı sürdürüyor. vTaiwan'ın hükûmet dışındaki önceki deneyimi, yurttaşların hükûmete konu ve fikir önerme aracı olarak etkin biçimde kullandığı resmî Join platformunun tasarımına da esin kaynağı oldu.

Birimizin 2016'da bakanlık görevinde vTaiwan ve aşağıda tartışacağımız diğer projelerle çalışmak üzere kurduğu Kamu Dijital Yenilik Alanı (PDIS), bu nedenle ikinci ve ilgili bir platform olan Join'i destekledi. Join da bazen Polis kullansa da, daha hafif bir kullanıcı arayüzüne sahip ve öncelikle daha geniş bir kamudan girdi, öneri ve girişim toplamaya odaklanıyor; ayrıca bir öneri yeterli destek alırsa hükûmet yetkililerinin yanıt vermek zorunda olduğu bir yaptırım mekanizması var. Dahası vTaiwan'dan farklı olarak Join, lise başlama saati gibi tartışmalı teknoloji dışı konular da dâhil çeşitli siyasa konularını ele alıyor ve bugün de güçlü biçimde kullanılıyor: ömrü boyunca nüfusun kabaca yarısına ulaşmış durumda ve günde ortalama 11.000 benzersiz ziyaretçisi var.

Hackathon'lar, koalisyonlar ve karesel sinyaller

Bu düzeyde bir dijital yurttaş katılımı pek çok Batılıya şaşırtıcı gelebilirse de, bu, tipik olarak (toplum karşıtı) sosyal medyada çatışmaya harcanan enerjinin küçük bir bölümünün kamusal sorunları çözmeye yöneltilmesinden ibaret görülebilir. Bu ilkenin daha da yoğun uygulamaları, Başkanlık Hackathon'u (BH) ve çeşitli destekleyici kurumlar aracılığıyla hükûmetin ağırlığının g0v'un hackathon uygulamasının arkasına konmasıyla geldi.

BH; kamu görevlileri, akademisyenler, aktivistler ve teknoloji insanlarından oluşan karma takımları bir araya getirerek, yurttaşlık sorunlarını ele almak üzere hükûmetin desteklediği "veri koalisyonları" programının desteğiyle verileriyle hükûmet ve özel aktörlerle işbirliği için "toplu pazarlık" yapmalarına olanak tanıyan araçlar, toplumsal uygulamalar ve kolektif veri emanet düzenlemeleri önermelerini sağladı. Örnekler arasında hava kalitesinin izlenmesi ve orman yangınları için erken uyarı sistemleri yer aldı. Katılımcılardan ve daha geniş yurttaş kitlesinden, kazananları seçmeye yardım etmeleri için, insanların bir dizi proje arasında desteklerinin derecesini ifade etmesine olanak tanıyan ve aşağıda ⿻ Oylama bölümünde tartıştığımız Karesel Oylama adlı bir oylama sistemini kullanmaları istendi. Bu, herkesin bir kazananı desteklemiş olmasını olası kılarak ve biri bir projeden yana çok güçlü hissediyorsa ona ciddi bir destek verebilmesini sağlayarak, geniş bir katılımcı yelpazesinin en azından kısmen kazanan olmasına olanak tanıdı. Kazanan projeler bir ödül aldı: Tayvan Cumhurbaşkanı'nın ödülü kazananlara verdiğini gösteren bir mikroprojektör; g0v'un yukarıda belirtildiği gibi kazandığı meşruiyet göz önüne alındığında, bunu ilgili hükûmet kurumlarını ya da yerel yönetimleri misyonlarında işbirliğine ikna etmek için bir kaldıraç olarak kullanabiliyorlardı.

Daha yakın zamanda bu uygulama, teknik çözümler geliştirmenin ötesine geçerek alternatif gelecekleri tasavvur etmeye ve bunu desteklemek üzere "ideathon"lar aracılığıyla medya içeriği üretmeye genişledi. Ayrıca simgesel desteğin ötesine geçerek, Sosyal Piyasalar bölümünde tartıştığımız gibi Karesel Oylamanın Fonlamaya genişletilmiş bir biçimini kullanarak değerli projelere (tarım ve gıda güvenliği denetimleri çevresindekiler gibi) gerçek finansman sağlamaya başladı.

Salgın

Hükûmeti sivil katılımdan daha çevik biçimde yararlanacak şekilde güçlendirmeye yönelik bu çeşitli yaklaşımlar en çarpıcı biçimde COVID-19 salgını sırasında doruğa ulaştı. Tayvan'ın (bu bölümün bir sonraki kısmında tartışacağımız istatistiklere dayanarak) salgının kriz aşamasına dünyanın en etkili yanıtlarından birini verdiğine yaygın olarak inanılıyor. Özellikle, bu aşamada sokağa çıkma yasakları kullanmadan ve dünyanın en hızlı iktisadi büyüme oranlarından birini korurken, hastalıktan küresel ölçekte en düşük ölüm oranlarından birine ulaştı. Bir ada olmak, Tayvan'ın yaptığı gibi Cumhurbaşkanı Yardımcılığı görevinde anında yanıt için hazır bir epidemiyoloğa sahip olmak ve seyahati kısıtlamak açıkça kilit bir rol oynadıysa da, bir dizi teknolojik müdahale de önemli bir rol oynadı.

En iyi belgelenmiş ve önceki örneklerle en tutarlı olan örnek "Maske Uygulaması"ydı. SARS deneyimi göz önüne alındığında, dünyanın büyük bölümü COVID-19'u henüz duymamışken, Tayvan'da maskeler ocak ayı sonunda kıtlığa girmeye başlamıştı. Bundan rahatsız olan, Howard Wu önderliğindeki yurttaş hacker'lar, hükûmetin g0v hareketinin yararlandığı ve pekiştirdiği açık ve şeffaf veri uygulamalarını izleyerek sunduğu verilerden yararlanan ve maske bulunabilirliğini haritalayan bir uygulama geliştirdi. Bu, bu erken aşamada küresel bir üretim yanıtının bulunmayışı nedeniyle maske arzı son derece sıkışık kalmaya devam ederken bile, Tayvan'ın şubat ortasına dek yaygın maske kullanımına ulaşmasını sağladı.

Tayvan'ın yanıtının bir başka kritik yanı, hastalığın toplum içinde yayılmasını önlemek için test, temas takibi ve desteklenen izolasyonun titizlikle kullanılmasıydı. Takibin çoğu daha geleneksel yollarla yapılsa da, Tayvan telefon temelli sosyal mesafe ve temas takip sistemlerinin benimsenmesinde bunları yanıtının önemli ve etkili bir parçası kılacak yaygınlığa ulaşabilen ender yerlerden biriydi. Bu da büyük ölçüde, PDIS'in hükûmetin sağlık yetkilileri ile mahremiyet konusunda derinden kaygılı g0v topluluğu üyeleri arasında kolaylaştırdığı yakın işbirliği sayesindeydi; özellikle Tayvan'da bağımsız bir mahremiyet koruma rejiminin bulunmayışı göz önüne alındığında, ki bu noktaya aşağıda geri döneceğiz. Bu, geniş kabul gören güçlü anonimleştirme ve merkezsizleştirme özelliklerine sahip sistemlerin tasarımına yol açtı.

Bilgi bütünlüğü

Ne var ki Tayvan'ın salgın yanıtına belki de tek başına en önemli dijital katkı, yanlış bilgiye ve kasıtlı dezenformasyon yayma girişimlerine hızlı ve etkili yanıt verme yetisiydi. Ancak bu "süper güç" salgının çok ötesine uzandı ve bilgi bütünlüğü eksikliğinin başka pek çok ülkeyi zorladığı bir dönemde Tayvan'ın başarıyla yürüttüğü seçimler için kritik oldu.

Bu çabaların merkezinde ise, katılan yurttaşların hem sosyal medyada trend olan içeriğe hem de özel kanallardan yanıt istemek üzere kamusal bir yorum kutusuna iletilen mesajlara hızla yanıt verdiği g0v türevi "Cofacts" projesi yer aldı. Yakın tarihli araştırmalar, bu sistemlerin söylentilere tipik olarak, bant genişliği çok daha kısıtlı olan profesyonel doğrulama uzmanlarından daha hızlı, aynı doğrulukta ve daha ilgi çekici biçimde yanıt verebildiğini gösteriyor.[2]

Tayvan'ın sivil kesiminin teknik gelişmişliği ve kamu kesiminden aldığı destek başka biçimlerde de yardımcı oldu. Bu, MyGoPen gibi kuruluşların ve Gogolook gibi özel sektör şirketlerinin, yurttaşların olası yanıltıcı bilgilere anonim biçimde hızlı yanıt almasını kolay ve hızlı kılan, Line gibi özel mesajlaşma hizmetleri için sohbet botları geliştirmesine ve kamusal destekle bunları hızla yaymasına olanak tanıdı. Hükûmet liderlerinin bu tür sivil gruplarla yakın işbirliği, onlara "söylenti yerine mizah" ve "hızlı, eğlenceli ve adil" yanıt siyasalarını örnekleme ve böylece teşvik etme olanağı verdi. Örneğin salgın sırasında maskelerin kitlesel üretiminin yol açacağı bir tuvalet kâğıdı kıtlığı olacağına dair bir söylenti yayılmaya başladığında, Tayvan Başbakanı Su Tseng-chang ünlü biçimde, korkulacak bir şey olmadığını belirtmek için kalçasını sallayan bir fotoğrafını dolaşıma soktu.

Bu siyasalar birlikte, tıpkı salgını sokağa çıkma yasakları olmadan atlattığı gibi, Tayvan'ın "bilgi salgını"nı da içerik kaldırmaları olmadan savuşturmasına yardım etti. Bu, yukarıda andığımız 13 Ocak 2024 seçimiyle doruğa ulaştı; görülmemiş büyüklükte ve yapay zekâyla beslenen gelişmişlikte bir ÇHC kampanyası seçimi kutuplaştırmayı ya da gözle görülür biçimde etkilemeyi başaramadı.

Diğer programlar

Bunlar Tayvan'ın dijital demokratik yeniliğinin en öne çıkan örneklerinden bazıları olsa da, ayrıntılı tartışmaya yerimizin yetmediği ama burada kısaca sıralayacağımız pek çok başka örnek var.

  1. Hizalama meclisleri: Tayvan, yapay zekâ temel modellerinin düzenlenmesine ve yönlendirilmesine yurttaş katılımının sağlanmasında, dünya genelinde giderek yaygınlaşan bu uygulamanın öncülüğünü yaptı.
  2. Bilgi güvenliği: Tayvan, kötü niyetli içerik kaldırmalarına karşı korunmak için dağıtık depolamanın ve yurttaş hesaplarının güvenliğini sağlamada "sıfır güven" ilkelerinin kullanımında dünya lideri oldu.
  3. Altın kartlar: Tayvan, "altın kart" programı aracılığıyla, açık kaynağa ve kamu yararına yazılıma katkıda bulunanlar için bir "dijital alan" da dâhil olmak üzere, kalıcı oturuma dünyanın en çeşitli erişilebilir yollarından birine sahip.
  4. Şeffaflık: Daha geniş hükûmet veri şeffaflığı siyasalarının üzerine inşa ederek ve onları genişleterek, birimiz bütün resmî toplantılarının kayıtlarını ve/veya dökümlerini telif hakkı olmaksızın kamuya açarak bu fikri örnekledi.
  5. Dijital yetkinlik eğitimi: Tayvan 2019'dan bu yana, "teknoloji, bilgi ve medya okuryazarlığı"nı temel bir yetkinlik olarak benimseyen ve öğrencileri medyanın edilgen tüketicileri olmaktan çıkarıp etkin ortak yaratıcıları ve sağduyulu hakemleri olmaya güçlendiren 12 Yıllık Temel Eğitim Müfredatı'nın öncülüğünü yapıyor.
  6. Toprak ve spektrum: Henry George'un fikirleri üzerine inşa eden Tayvan, zorunlu satış haklarını da içeren vergiler yoluyla doğal kaynakların, toprağın ve elektromanyetik spektrumun tam olarak kullanılmasını sağlamaya yönelik dünyanın en yenilikçi siyasalarından bazılarına sahip (Mülkiyet ve Sözleşme ve Sosyal Piyasalar bölümlerimizde daha ayrıntılı tartıştığımız gibi).
  7. Katılım Görevlisi Ağı: PDIS, yurttaş katılımına, hükûmet birimleri arasında işbirliğine ve dijital geri bildirime bağlı, birimler arası bir kamu görevlileri ağı kurulmasına yardım etti; bunlar böylesi uygulamaların destekçisi ve taşıyıcısı olabiliyordu.
  8. Geniş bant erişimi: Tayvan en yaygın internet erişim oranlarından birine sahip ve üst üste iki yıl dünyanın en hızlı ortalama internetine sahip ülke olarak tanındı.
  9. Açık parlamento: Tayvan küresel "açık parlamento" hareketinin lideri hâline geldi; parlamento usullerini kamuya şeffaf kılmanın çeşitli yollarıyla ve yenilikçi oylama yöntemleriyle deneyler yapıyor.
  10. Dijital diplomasi: Bu deneyimlere dayanarak Tayvan, benzer zorluklarla karşılaşan ve katılımı ile dayanıklılığı artırmak için dijital araçlardan yararlanma konusunda benzer hedefleri olan dünya genelindeki demokrasilere önde gelen bir danışman ve mentor hâline geldi.

Dahası bu çalışma hem kamunun hem hükûmetin güvenini yeterince kazandı; öyle ki Ağustos 2022'de Tayvan bir Dijital İşler Bakanlığı kurdu ve birimizi portföysüz bakanlıktan alıp bu yeni bakanlığın başına getirdi.

Başarılarla dolu bir on yıl

Bu ilginç bir programlar kümesi olsa da, insan doğal olarak bunların etkililiğine dair kanıtları sorabilir. Bu kadar çok proje için nedensel etkileri tam olarak izlemek, kapsamımızın ötesinde açıkça çetin bir iş. Ama en azından Tayvan'ın, son on yıllarda çoğu liberal demokrasiyi bu denli sarsan zorluklar yelpazesinde genel olarak nasıl bir başarım gösterdiğini sormak makul. Bunların her bir kategorisini sırayla ele alıyoruz. Ne yazık ki Tayvan'ın uluslararası statüsü çevresindeki karmaşık jeopolitik nedeniyle pek çok standart uluslararası karşılaştırma kuruluşu onu verilerine dâhil etmemeyi seçtiğinden, mümkün olan çözümleme ve karşılaştırmanın niteliği olabileceği kadar iyi değil.

İktisadi

Tayvan'ın başarımına iktisadi mercekten bakmak en önemlisi olmaktan uzak olsa da, nicelleştirmesi daha kolay olanlardan biri ve geri kalanın çıkış noktasını anlamak için yararlı bir taban sunuyor. Bir anlamda Tayvan, Uluslararası Para Fonu'na (IMF) göre 2024'te kişi başına 34.000 dolarlık Gayrisafi Yurt İçi Hasılasıyla (GSYH) Avrupa'nın büyük bölümü gibi üst-orta gelirli bir ülke.[3] Ne var ki Tayvan'da fiyatlar ortalamada neredeyse başka her zengin ülkeden çok daha düşük; bu düzeltmeyi yapmak (iktisatçıların "satın alma gücü paritesi" dediği şey) Tayvan'ı, dünyada 10 milyondan fazla nüfuslu ülkeler arasında ABD dışında ortalamada en zengin ikinci ülke hâline getiriyor. Dahası, aşağıda tartışacağımız gibi, çoğu kaynak Tayvan'ın ABD'den çok daha eşitlikçi olduğunu gösteriyor; bu da onu muhtemelen o büyüklükte, dünyanın en yüksek tipik yaşam standardına sahip ülkesi yapıyor. Dolayısıyla Tayvan'ı orta gelirli bir ülke olarak değil, dünyanın kesinlikle en gelişmiş ekonomileri arasında düşünmek daha doğru.

Tayvan ekonomisinin sektörel odağı da dikkat çekiyor. Tam olarak karşılaştırılabilir veri bulmak zor olsa da, Tayvan neredeyse kesinlikle dünyanın dijital ihracat yoğunluğu en yüksek ekonomisi; elektronik ile bilgi ve iletişim ürünleri ihracatı ekonominin kabaca yüzde 31'ini oluşturuyor; İsrail ve Güney Kore gibi diğer önde gelen teknoloji ihracatçılarında bu oranın yarısından az.[4] Bu olgu dünyada en çok yansıttığı şeyle biliniyor: dünyanın yarı iletkenlerinin çoğu, özellikle de en gelişmişleri Tayvan'da üretiliyor ve Tayvan aynı zamanda Foxconn gibi akıllı telefon üreticilerinin hem başlıca üretim yeri hem de merkezi.

Tayvan görece düşük vergi yüküyle de zengin ülkeler arasında sıra dışı; Asya Kalkınma Bankası'na göre Tayvan GSYH'nin yalnızca yüzde 11'ini vergi olarak topladı; zengin ülkeler kulübü olan İktisadi İşbirliği ve Kalkınma Örgütü'nde (OECD) bu oran ortalama yüzde 34.[5] Bununla bağlantılı olarak Tayvan, Heritage Foundation'ın İktisadi Özgürlük Endeksi'nde dünyada 4'üncü sırada yer aldı.[6]

Bu arka plan göz önüne alındığında, Tayvan'ın son on yıldaki iktisadi başarımının birkaç özelliği dikkat çekiyor.

  1. Büyüme: Tayvan son on yılda ortalama yüzde 3 reel GSYH büyümesi kaydetti; OECD'de bu yüzde 2'nin altında, ABD'de yüzde 2'nin biraz üstünde ve dünya genelinde yüzde 2,7'ydi.[7]
  2. İşsizlik: Tayvan son on yılda istikrarlı biçimde yüzde 4'ün hemen altında bir işsizlik oranı ortalaması tutturdu; OECD ortalaması yüzde 6, ABD ortalaması yüzde 5 ve dünya ortalaması yaklaşık yüzde 6'ydı.
  3. Enflasyon: Enflasyon neredeyse bütün zengin ülkeler dâhil dünya genelinde sıçrayıp şiddetle dalgalanırken, Tayvan'ın enflasyon oranı son on yılda görece istikrarlı biçimde yüzde 0-2 aralığında kaldı ve IMF'ye göre ortalama yüzde 1,3 oldu.
  4. Eşitsizlik: Son on yılda eşitsizlik istatistiklerinin hesaplanma yöntemleri üzerine ciddi bir tartışma yaşandı. Daha geleneksel yöntemler kullanan Tayvan Aile Geliri ve Harcaması Araştırması, Tayvan'ın Gini eşitsizlik endeksinin (tam eşitlik için 0'dan tam eşitsizlik için 1'e uzanan) son on yılda 0,28 dolayında istikrarlı kaldığını buldu; bu onu küresel eşitsizliğin alt ucunda Avusturya düzeyine yerleştiriyor ve ABD'nin kabaca 0,4'ünün çok altında. Emmanuel Saez, Thomas Piketty ve Gabriel Zucman gibi iktisatçıların öncülük ettiği yenilikçi ama tartışmalı idari yaklaşımları kullanan başka çözümlemeler ise Tayvan'ın en üstteki yüzde 1'inin gelir payını yüzde 19 gösteriyor; bu ABD'nin yüzde 21'inin çok gerisinde değil ve Fransa gibi bir ülkenin yüzde 13'ünün epey üstünde. Ne var ki bu verilerde bile Tayvan'ın en üstteki yüzde 1'inin payı son on yılda yaklaşık onda bir oranında düştü; Fransa'da ve ABD'de ise benzer bir oranda yükseldi. Dahası, son dönemde bir dizi çalışma, bu yöntemlerin vergi idaresi verilerine dayandığı ve teşvik edilen kaçınmayı tam olarak hesaba katmakta zorlandığı için, vergileri daha düşük ve daha az artan oranlı olan ülkelerde ve dönemlerde daha yüksek eşitsizlik bulma eğiliminde olduğunu savundu.[8] Tayvan'ın vergi yükünün hem ABD'den hem Fransa'dan çarpıcı biçimde düşük olduğu göz önüne alındığında, bu sorunlar bir yerde geçerliyse Tayvan eşitsizliğinin ciddi biçimde abartılmasına yol açacakları anlaşılıyor.[9]

Bu olguları bir araya getirdiğimizde dikkat çekici olan şu: Tayvan'ın iktisadi başarımı, zenginliğine ve uç düzeydeki teknoloji yoğunluğuna rağmen güçlü ve epey eşitlikçi olmuş ya da en azından daha eşitsiz hâle gelmemiş. Yukarıda belgelediğimiz gibi iktisatçılar, yavaş büyüme, işsizlik ve artan eşitsizlik dâhil son dönemdeki pek çok iktisadi dert için teknolojinin rolünü yaygın biçimde suçladı. Dünyanın teknoloji yoğunluğu en yüksek ekonomisinde durum böyle görünmüyor.

Toplumsal

Tayvan, Dünya Sağlık Örgütü'nün (DSÖ) dışında tutulduğundan, uluslararası karşılaştırılabilir toplumsal göstergeler onun için iktisadi olanlardan bile çok daha zor. Yine de yaygın olarak anılan iki toplumsal gösterge üzerine kabaca karşılaştırılabilir veri bulabildik: yalnızlık ve kendi beyanına dayalı teknoloji bağımlılığı. Tayvan'da yaşlı yetişkinler (65 üstü) arasında yalnızlık kabaca yüzde 10; bu onu dünyada en az etkilenen ülkelerdekine (çoğunlukla Kuzey Avrupa) benzer oranlara yerleştiriyor, Kuzey Amerika'dan (kabaca yüzde 20) daha iyi ve ÇHC'den (yüzde 30'un üstünde) çok daha iyi.[10] Bir başka karşılaştırma, kendi beyanına dayalı cep telefonu bağımlılığı oranları; bunlar Tayvan'da epey yüksek (kabaca yüzde 28) ama ABD'dekinden (yüzde 58) çok daha düşük.[11] Denetime tabi maddelere bağımlılık oranlarındaki farklar daha da çarpıcı biçimde ayrışıyor: en az ayda bir yasa dışı uyuşturucu kullandığını bildiren Amerikalıların sayısı, hayatında hiç yasa dışı uyuşturucu denemiş Tayvanlıların yaklaşık 10 katı.[12]

Tayvan aynı zamanda zengin ülkeler arasında dinle kurduğu benzersiz deneyimle de ayrışıyor; bu ülkelerin neredeyse hepsinde (özellikle Amerika Birleşik Devletleri'nde) hem tek bir geniş dinî grup (örneğin Hıristiyanlık) egemen hem de son on yıllarda mensubiyet ve katılım dâhil bir dizi dindarlık ölçütünde çarpıcı düşüşler yaşandı.[13] Buna karşılık Tayvan'da din çok daha çeşitli: dört ayrı dinî geleneğin izleyicileri kabaca eşit bir karışım oluşturuyor: halk dini, Taoizm, Budizm, Batı ve azınlık dinleri; inanmayanların oranı da bunların her biriyle yaklaşık aynı.[14] Aynı zamanda bu gruplar arasında bir miktar kayma olsa da, Tayvan'da son on yıllarda inançsızlıkta ya da ibadet etmemede kayda değer bir artış neredeyse hiç olmadı.[15]

Siyasal

Tayvan hem demokrasisinin niteliğiyle hem de teknoloji güdümlü bilgi manipülasyonuna karşı dayanıklılığıyla yaygın biçimde tanınıyor. Freedom House[16], Economist Intelligence Unit[17], Bertelsmann Vakfı ve V-Dem gibi kuruluşların yayımladığı birkaç endeks, Tayvan'ı tutarlı biçimde yeryüzünün en özgür ve en etkili demokrasileri arasında sıralıyor.[18] Tayvan'ın tam sıralaması bu endeksler arasında değişse de (birincilikten yalnızca ilk yüzde 15'e kadar), neredeyse her zaman Asya'nın en güçlü demokrasisi ve 30 yaşından genç en güçlü demokrasi olarak öne çıkıyor; hemen öncesindeki Sovyet sonrası demokrasi dalgasını da dâhil etseniz bile, bunların neredeyse hepsi Tayvan'ın yarısından küçük, tipik olarak bir büyüklük mertebesi daha küçük. Dolayısıyla Tayvan en azından Asya'nın en güçlü demokrasisi ve makul büyüklükteki en güçlü genç demokrasi sayılıyor; pek çok kişiye göreyse dünyanın kesinlikle en güçlüsü. Dahası, bu endekslere göre son on yılda demokrasi dünyanın her bölgesinde genel olarak gerilerken, Tayvan'ın demokrasi puanları ciddi biçimde yükseldi.

Bu genel gücün yanı sıra Tayvan, kutuplaşmaya ve bilgi bütünlüğüne yönelik tehditlere direnciyle de dikkat çekiyor. Çeşitli yöntemler kullanan bir dizi çalışma, Tayvan'ın dünyanın toplumsal, etnik ve dinî olarak en az kutuplaşmış gelişmiş ülkelerinden biri olduğunu buldu; gerçi bazıları Ayçiçek hareketinden bu yana siyasal kutuplaşmada hafif bir yükseliş eğilimi saptadı.[19] Bu özellikle duygusal kutuplaşma, yani siyasal rakiplere yönelik olumsuz ya da düşmanca kişisel tutumlar besleme bakımından geçerli; Tayvan tutarlı biçimde duygusal olarak en az kutuplaşmış 5 ülke arasında yer alıyor.[20]

Üstelik bu, çözümlemelerin tutarlı biçimde Tayvan'ı yeryüzünde en büyük hacimde dezenformasyonun hedefi olan ülke olarak bulmasına rağmen böyle.[21] Bu paradoksal sonucun bir nedeni, siyaset bilimciler Bauer ile Wilson'ın bulgusu olabilir: başka pek çok bağlamdan farklı olarak, yabancı manipülasyon Tayvan'da partizan ayrımları derinleştirmekte başarısız oluyor. Bunun yerine, Tayvanlılar arasında dış müdahaleye karşı birleşik bir tutumu harekete geçirme eğilimi gösteriyor.[22]

Hukuki

Tayvan tutarlı biçimde dünyanın en güvenli beş ülkesinden biri ve 100.000'den fazla nüfuslu ülkeler arasında çok büyük bir farkla dünyanın en güvenli demokrasisi olarak sıralanıyor.[23] Birimiz Tayvan'a ilk gittiğinde, uçuşunun bedelini büyük bir zarf dolusu nakit olarak alınca şaşkına dönmüştü; aşırı güvenlik göz önüne alındığında çoğu Tayvanlı bunu taşımaktan rahatsızlık duymuyor. Dahası, ABD gibi ülkeler özellikle şiddet suçlarında çarpıcı sıçramalar yaşarken Tayvan'da suç istikrarlı biçimde düşme eğilimini sürdürüyor.[24] Ne var ki bunu tarihsel olarak epey güçlü bir polis varlığıyla (ABD'dekinden bir miktar yüksek) ve ABD'ninkinin çok gerisinde olsa da küresel standartlara göre yüksek bir hapsedilme oranıyla başardığını belirtmek gerek.

Tayvan'ın hukuki-siyasal sistemi, uzun süredir devam eden toplumsal çatışmaları kapsayıcı biçimde çözebilme yetisiyle de kendini ayırdı. 2017'de Anayasa Mahkemesi, hükûmetin iki yıl içinde eşcinsel evliliği yasallaştıran bir yasa çıkarması gerektiğine hükmetti. 2018'de doğrudan bir eşcinsel evlilik önerisine ilişkin referandumun başarısız olmasının ardından hükûmet, bütün tarafların çıkarlarına yanıt vermenin yaratıcı bir yolunu buldu. Eşcinsel evliliğe karşı çıkanların çoğu, geniş ailelerin evlilikle birbirine bağlanması geleneği nedeniyle bu uygulamaya karşı çıkan aile üyelerinin buna katılmaya zorlanabileceğinden kaygılanıyordu. Aynı zamanda yeni düzenlemeden yararlanmayı planlayan gençlerin çoğu, evliliğe daha bireyci, eş temelli bir bakışa sahipti ve ailelerini de bağlamak istemiyordu; bu da hükûmetin, akrabaları eşcinsel evlilik sürecinin dışında tutan bir yasallaştırma tasarısını kabul etmesine yol açtı.

Varoluşsal

Krizler seyrek ve düşük olasılıkla gelir. Bu yüzden Tayvan'ın bir krizden kaçınmada ya da onu hafifletmede ne kadar iyi başarım göstereceğini bilmek zor. Ne var ki belki de ulaşılabilecek en yakın örnek, gerçekten yaşanmış bir acil durum: COVID-19 salgını. Yukarıda belirtildiği gibi Tayvan, bu dönemde dünyanın en iyi başarım gösteren ülkesi değilse bile en iyileri arasında görüldü; burada bu itibarın niceliksel gerekçelerini tartışıyoruz.

Tayvan'a bu uluslararası övgüyü kazandıran olağanüstü başarım, salgının odak niteliğindeki erken aşamalarında gerçekleşti; bu aşamada dünyanın büyük bölümü aşı kullanılabilir olmadan önce dönüşümlü sokağa çıkma yasakları altındaydı. Buna salgının "kriz" aşaması diyebilir ve ABD'de aşıların yaygın biçimde bulunabilir hâle geldiği Nisan 2021'de sona erdiğini söyleyebiliriz. Salgının başlangıcından Nisan 2021'e dek Tayvan salgından yalnızca 12 can kaybetti; bu ona, tahminleri uluslararası ölçekte doğru sayılan bütün ülkeler arasında o noktaya kadarki açık ara en düşük ölüm oranını kazandırdı. Dahası Tayvan bunu hiçbir sokağa çıkma yasağı olmadan başardı ve 2020'de İrlanda dışındaki bütün zengin ülkelerden daha hızlı iktisadi büyüme sağladı. Daha genel olarak, Tayvan'ın sağlık sistemi neredeyse on yıldır Numbeo tarafından dünyanın en verimli işleyen sistemi olarak sıralanıyor; gerçi Tayvan'da yaşam beklentisi yalnızca dünyanın en yüksekleri arasında.[25]

Ne var ki Tayvan'ın, 2021 ortasından sonraki "kriz sonrası" aşamada çok daha az etkileyici bir başarım gösterdiğini belirtmek önemli; bu aşamada aşının bulunabilirliği ve benimsenmesi yanıtın en kritik bileşenleriydi ve yerli aşı üretimi ile dağıtımındaki zorluklar izleyen yıllarda ciddi can kaybına yol açtı. Tayvan yine de kayda değer büyüklükte, güvenilir biçimde ölçülen zengin ülkeler arasında en düşük ölüm oranlarından birine ve en iyi iktisadi başarıma sahipti; ama salgının başındaki olağanüstü liderliği kriz aşamasından sonra tam olarak sürmedi. Bu, krizlerin (Ayçiçek ve Salgın gibi) beslediği bütünlüğün ve yurttaş katılımının Tayvan'ın dünyanın başka her yerinden daha etkili yanıt vermesini sağladığını, ama bu çabaların kurumsallaştırılmasını ve sürdürülebilir kılınmasını güvence altına almak için ek özen ve odak gerektiğini gösterebilir; bu, aşağıda daha ayrıntılı tartıştığımız, gelecek için önemli bir yön.

Bu zorluğu örnekleyebilecek bir başka yavaş yanan kriz iklim değişikliği. Tayvan 2050 net sıfır hedeflerini yasaya geçirmekte başka pek çok ülkeye katılmış ve bu hedefe ulaşma planlarıyla övgü kazanmış olsa da, şimdiye dek kaydettiği ilerleme mütevazı.[26] Daha genel olarak Tayvan'ın çevre koruma karnesi güçlü ama olağanüstü değil.[27]

Yine de Tayvan, özellikle demokrasisinde olmak üzere kurumlara katılım ve güven düzeylerinde alışılmadık ölçüde yüksek. Seçmen katılımı, oy vermenin zorunlu olduğu ülkeler dışında dünyanın en yüksekleri arasında.[28] Yüzde 91'i demokrasiyi en azından "epey iyi" buluyor; bu, uzun süredir yerleşik pek çok demokraside bile son yıllarda demokrasiye desteğin çarpıcı biçimde düşmesiyle keskin bir karşıtlık oluşturuyor.[29]

Kısacası, bütün ülkeler gibi kilit sınırlılıkları olsa da Tayvan, kendisine çok seyrek tanınan bir yeri, küresel örnekler arasında öncü bir yeri hak ediyor. Batı'da solda İskandinav ülkelerine duyulan hayranlık sürekli yinelenen bir nakarat; sağda Singapur'a düzülen övgüler de öyle. Bütün bu ülkelerin önemli dersleri ve aslında Tayvan'la pek çok önemli örtüşme noktası olsa da, bugünün başlıca sorunlarını ele almada Tayvan'ın sunduğu vaat genişliğini ve alışılmış ayrım çizgilerinin ötesine geçen çekiciliğini pek az yer sunuyor. İktisadi olarak özgür, canlı biçimde katılımcı bir liberal demokrasi olarak Tayvan, hem Batı'nın siyasal yelpazesinin her noktasına sunacak bir şeye sahip hem de giderek hastalanan Batı demokrasilerinin uygulamalarının üzerinden sıçramak isteyenler için tartışmasız en ikna edici örneği barındırıyor. Bu, özellikle çıkış noktası göz önüne alındığında geçerli: bol doğal kaynağı ya da stratejik konumu olmadan, kırılgan bir jeopolitik ortamda, türdeş değil derinden bölünmüş ve kayda değer büyüklükte bir nüfusla, yalnızca birkaç on yıl önce demokratikleşerek ve bir yüzyıldan kısa sürede mutlak yoksulluktan yükselerek.

Tayvan'ın benzersiz ve çarpıcı dijital demokratik uygulamaları ile bugünün en can sıkıcı sorunlarıyla yüzleşirken bulduğu başarı yelpazesi arasındaki tam nedensel bağları anlamak kuşkusuz on yıllarca sürecek çalışmalar gerektirecek. Ne var ki bu çekicilik göz önüne alındığında, bu arada, İskandinavya ve Singapur için pek çok kişinin yaptığı gibi, dünyanın en çok hayranlık duyulan dijital demokrasisinin stratejilerinin ardındaki genelleştirilebilir felsefeyi dile getirmek kritik görünüyor. Bu kitabın geri kalanı işte bu göreve adanmıştır.

  1. g0v Manifestosu onu "partizan olmayan, kâr amacı gütmeyen, tabandan gelen bir hareket" olarak tanımlar. Erken bir g0v projesi olan MoeDict, bu kitabın yazarlarından biri tarafından yönetilmiştir. ↩︎

  2. Andy Zhao and Mor Naaman, "Insights from a Comparative Study on the Variety, Velocity, Veracity, and Viability of Crowdsourced and Professional Fact-Checking Services", Journal of Online Trust and Safety 2, no. 1. https://doi.org/10.54501/jots.v2i1.118. ↩︎

  3. “GDP per Capita, Current Prices,” International Monetary Fund, n.d., https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/ADVEC/WEOWORLD/TWN/CHN. ↩︎

  4. “Exports,” Trading Economics, n.d., https://tradingeconomics.com/country-list/exports. ↩︎

  5. “Key Indicators Database,” Asian Development Bank, n.d., https://kidb.adb.org/economies/taipeichina; “Revenue Statistics 2015 - the United States,” OECD, 2015, https://www.oecd.org/tax/revenue-statistics-united-states.pdf. ↩︎

  6. “Index of Economic Freedom.” The Heritage Foundation, 2023. https://www.heritage.org/index/. ↩︎

  7. “GDP Growth (Annual %),” World Bank, 2023. https://data.worldbank.org/indicator/ny.gdp.mktp.kd.zg; “GDP per Capita, Current Prices,” International Monetary Fund, n.d., https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/ADVEC/WEOWORLD/TWN/CHN. ↩︎

  8. Gerald Auten, and David Splinter, “Income Inequality in the United States: Using Tax Data to Measure Long-Term Trends,” Journal of Political Economy, November 14, 2023. https://doi.org/10.1086/728741. ↩︎

  9. Bildirmek isteyeceğimiz en ilginç istatistik, emeğin gelirden aldığı pay ve bunun Tayvan'daki eğilimleridir. Ne var ki bildiğimiz kadarıyla bunun ikna edici ve uluslararası karşılaştırılabilir bir çalışması yok. Yakında bu konuda daha fazla araştırma görmeyi umuyoruz. ↩︎

  10. S. Schroyen, N. Janssen, L. A. Duffner, M. Veenstra, E. Pyrovolaki, E. Salmon, and S. Adam, “Prevalence of Loneliness in Older Adults: A Scoping Review.” Health & Social Care in the Community 2023 (September 14, 2023): e7726692. https://doi.org/10.1155/2023/7726692. ↩︎

  11. “More than Half of Teens Admit Phone Addiction .” Taipei Times, February 4, 2020. https://www.taipeitimes.com/News/biz/archives/2020/02/04/2003730302; “Study Finds Nearly 57% of Americans Admit to Being Addicted to Their Phones - CBS Pittsburgh.” CBS News, August 30, 2023. https://www.cbsnews.com/pittsburgh/news/study-finds-nearly-57-of-americans-admit-to-being-addicted-to-their-phones/. ↩︎

  12. “NCDAS: Substance Abuse and Addiction Statistics [2020],” National Center for Drug Abuse Statistics, 2020, https://drugabusestatistics.org/; Ling-Yi Feng, and Jih-Heng Li, “New Psychoactive Substances in Taiwan,” Current Opinion in Psychiatry 33, no. 4 (March 2020): 1, https://doi.org/10.1097/yco.0000000000000604. ↩︎

  13. Ronald Inglehart, “Giving up on God: The Global Decline of Religion,” Foreign Affairs 99 (2020): 110. https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/fora99&div=123&id=&page=. ↩︎

  14. “2022 Report on International Religious Freedom: Taiwan,” American Institute in Taiwan, June 8, 2023, https://www.ait.org.tw/2022-report-on-international-religious-freedom-taiwan/#:~:text=According to a survey by. ↩︎

  15. “Religion in Taiwan,” Wikipedia, Wikimedia Foundation, January 12, 2020. https://en.wikipedia.org/wiki/Religion_in_Taiwan. ↩︎

  16. “Freedom in the World,” Freedom House, 2023, https://freedomhouse.org/report/freedom-world. ↩︎

  17. “Democracy Index 2023,” Economist Intelligence Unit, n.d., https://www.eiu.com/n/campaigns/democracy-index-2023. ↩︎

  18. “Democracy Indices,” Wikipedia, Wikimedia Foundation, March 5, 2024. https://en.wikipedia.org/wiki/Democracy_indices#:~:text=Democracy indices are quantitative and.. ↩︎

  19. Laura Silver, Janell Fetterolf, and Aidan Connaughton, “Diversity and Division in Advanced Economies,” Pew Research Center, October 13, 2021, https://www.pewresearch.org/global/2021/10/13/diversity-and-division-in-advanced-economies/.; ↩︎

  20. Andres Reiljan, Diego Garzia, Frederico Ferreira da Silva, and Alexander H. Trechsel. “Patterns of Affective Polarization toward Parties and Leaders across the Democratic World.” American Political Science Review 118, no. 2 (2024): 654–70. https://doi.org/10.1017/S0003055423000485. ↩︎

  21. Adrian Rauchfleisch, Tzu-Hsuan Tseng, Jo-Ju Kao, and Yi-Ting Liu, “Taiwan’s Public Discourse about Disinformation: The Role of Journalism, Academia, and Politics,” Journalism Practice 17, no. 10 (August 18, 2022): 1–21, https://doi.org/10.1080/17512786.2022.2110928. ↩︎

  22. Fin Bauer, and Kimberly Wilson, “Reactions to China-Linked Fake News: Experimental Evidence from Taiwan,” The China Quarterly 249 (March 2022): 1–26. https://doi.org/10.1017/S030574102100134X. ↩︎

  23. “Crime Index by Country,” Numbeo, 2023, https://www.numbeo.com/crime/rankings_by_country.jsp. ↩︎

  24. “Taiwan: Crime Rate,” Statista, n.d, https://www.statista.com/statistics/319861/taiwan-crime-rate/#:~:text=In 2022%2C around 1%2C139 crimes. ↩︎

  25. https://www.numbeo.com/health-care/rankings_by_country.jsp ↩︎

  26. “Net Zero Tracker,” Energy & Climate Intelligence Unit, 2023. https://eciu.net/netzerotracker. ↩︎

  27. “2022 EPI Results,” Environmental Performance Index, 2022, https://epi.yale.edu/epi-results/2022/component/epi. ↩︎

  28. Drew DeSilver, “Turnout in U.S. Has Soared in Recent Elections but by Some Measures Still Trails that of Many Other Countries.” Pew Research Center, November 1, 2022. https://www.pewresearch.org/short-reads/2022/11/01/turnout-in-u-s-has-soared-in-recent-elections-but-by-some-measures-still-trails-that-of-many-other-countries/. ↩︎

  29. “Taiwan Country Report Report,” BTI Transformation Index, n.d., https://bti-project.org/en/reports/country-report/TWN. ↩︎